هگمتانه، گروه مدیریت شهری: شهرداری همدان در دوره فعلی تلاش کرده است مسیر مدیریت شهری را از تصمیم‌های مقطعی و پروژه‌های سلیقه‌ای به سمت برنامه‌ریزی مبتنی بر نیازهای واقعی شهر، اجرای هدفمند پروژه‌های عمرانی، توسعه خدمات هوشمند، نوسازی حمل‌ونقل عمومی و ایجاد منابع درآمدی پایدار تغییر دهد؛ رویکردی که در کنار تعیین تکلیف پروژه‌های نیمه‌تمام، بر سرمایه‌گذاری برای آینده شهر نیز تمرکز دارد.
به گزارش هگمتانه، تغییر رویکرد در برنامه‌ریزی شهری، یکی از محورهای اصلی مدیریت شهری همدان در دوره فعلی بوده است؛ رویکردی که تلاش دارد تصمیم‌گیری درباره پروژه‌ها را به نیازهای واقعی شهر و مطالعات کارشناسی پیوند بزند و از اجرای طرح‌هایی که صرفاً بر اساس سلیقه یا شرایط مقطعی شکل می‌گیرند، فاصله بگیرد.
شهردار همدان در تشریح این رویکرد با تأکید بر اینکه تصمیم‌گیری درباره پروژه‌های شهری باید از حالت سلیقه‌ای خارج شود، گفت: «تلاش کرده‌ایم تصمیم‌گیری درباره پروژه‌های شهری از حالت سلیقه‌ای خارج شود و اقدامات بر اساس برنامه و نیازهای واقعی شهر انجام گیرد.»
بر همین اساس، برنامه چشم‌انداز 20 ساله شهر همدان با همکاری دانشگاه بوعلی‌سینا و در قالب برنامه‌های پنج‌ساله تدوین شده و در فرآیند تهیه آن حدود پنج هزار پروژه و نیاز شهری مورد شناسایی قرار گرفته است. در این فرآیند علاوه بر ظرفیت کارشناسی، نظرات شهروندان در محلات، کارشناسان شهرداری و نخبگان محلی نیز مورد توجه قرار گرفته تا مسائل شهر از سطح محلات تا سطح کلان مورد بررسی قرار گیرد.
اتصال مدیریت شهری به ظرفیت علمی دانشگاه‌ها و نخبگان، بخش دیگری از این رویکرد است. شهردار همدان معتقد است ارتباط میان دانشگاه، رسانه و مدیریت اجرایی می‌تواند زمینه تصمیم‌گیری‌های علمی‌تر و کارشناسی‌تر را فراهم کند. در همین چارچوب، نقش مطالعات دانشگاهی در فرآیند تدوین و تصویب طرح جامع شهر همدان مورد توجه قرار گرفته و این طرح پس از حدود دو دهه در این دوره به تصویب شورای عالی معماری و شهرسازی رسیده است.
بودجه در خدمت برنامه و توسعه
تغییر رویکرد برنامه‌ریزی، در ساختار بودجه شهرداری نیز دنبال شده است. حدود دو سال است بودجه شهرداری بر اساس برنامه چشم‌انداز تدوین می‌شود و بیش از 60 درصد بودجه با اتکا به این برنامه تنظیم شده است؛ موضوعی که نشان‌دهنده تلاش برای پیوند میان منابع مالی و اولویت‌های تعیین‌شده در برنامه توسعه شهری است.
در همین دوره، سهم بودجه عمرانی نیز افزایش یافته و به حدود 60 درصد رسیده است، در حالی که سهم هزینه‌های جاری حدود 40 درصد اعلام شده است. میزان تخصیص و تحقق بودجه نیز در سطح بالای 80 تا 90 درصد قرار دارد.
این وضعیت در مقایسه با ابتدای دوره مدیریت شهری، تغییر قابل توجهی محسوب می‌شود؛ چراکه در آغاز این دوره، نسبت بودجه جاری و عمرانی تقریباً 50 به 50 بود. افزایش سهم بخش عمرانی، بیانگر تلاش مدیریت شهری برای هدایت منابع بیشتر به سمت توسعه زیرساخت‌ها، اجرای پروژه‌ها و سرمایه‌گذاری است.
پروژه‌های نیمه‌تمام؛ از بار گذشته تا فرصت توسعه
تعیین تکلیف پروژه‌های نیمه‌تمام نیز در این چارچوب قرار دارد. رویکرد مدیریت شهری آن است که پروژه‌های باقی‌مانده از دوره‌های گذشته صرفاً به دلیل تعلق داشتن به مدیریت‌های قبلی متوقف نشوند و با توجه به ضرورت و میزان پیشرفت، تعیین تکلیف شوند.
پروژه‌هایی مانند تقاطع 13 آبان و شهید مدرس در همین مسیر قرار گرفته‌اند. تعیین تکلیف این طرح‌ها علاوه بر جلوگیری از فرسایشی شدن پروژه‌های شهری، امکان آزاد شدن ظرفیت‌های مالی و مدیریتی برای ورود به طرح‌های جدید را فراهم می‌کند.
هم‌زمان، موضوع عدالت در توزیع خدمات نیز در اجرای پروژه‌ها مورد توجه قرار گرفته است. معبرگشایی، توسعه فضای سبز و اجرای پروژه‌های زیرساختی در مناطق کمتر توسعه‌یافته، با هدف کاهش فاصله میان بخش‌های مختلف شهر دنبال شده است؛ موضوعی که در ارزیابی عملکرد مدیریت شهری، صرف افزایش تعداد پروژه‌ها را به شاخصی کافی تبدیل نمی‌کند و محل اجرای پروژه و میزان اثرگذاری آن بر کیفیت زندگی شهروندان را نیز اهمیت می‌بخشد.
هوشمندسازی؛ تغییر شیوه ارائه خدمات شهری
حرکت به سمت شهر هوشمند، یکی دیگر از محورهای اصلی مدیریت شهری همدان است. بر اساس اعلام شهردار، حدود 70 درصد خدمات شهرداری، به‌ویژه در حوزه صدور پروانه، قابلیت ارائه الکترونیکی و غیرحضوری پیدا کرده و هدف، حرکت به سمت ارائه تمامی خدمات در این بستر است.
در حوزه حمل‌ونقل نیز هوشمندسازی به یکی از بخش‌های جدی برنامه مدیریت شهری تبدیل شده است. 11 چهارراه شهر به سامانه‌های هوشمند مجهز شده‌اند و استفاده از فناوری و هوش مصنوعی در مدیریت ترافیک دنبال می‌شود.
این روند در ناوگان اتوبوسرانی نیز در حال توسعه است. سامانه‌های هوشمند اتوبوس‌یاب با هدف ارائه اطلاعات لحظه‌ای به شهروندان، امکان مشاهده موقعیت اتوبوس و تخمین زمان رسیدن آن به ایستگاه را فراهم می‌کنند. سامانه «رهرو» برای اعلام زمان رسیدن اتوبوس و سامانه تحت وب «همرو» برای مشاهده موقعیت ناوگان از جمله اقداماتی است که در این مسیر دنبال شده است.
تکمیل زیرساخت این سامانه‌ها می‌تواند یک تغییر مهم در تجربه شهروندان ایجاد کند؛ زیرا انتظار برای اتوبوس از یک زمان نامعلوم به سفری قابل پیش‌بینی‌تر تبدیل می‌شود و شهروند می‌تواند زمان حرکت خود را با موقعیت ناوگان هماهنگ کند.
مرکز کنترل؛ مغز مدیریت لحظه‌ای ناوگان
هوشمندسازی حمل‌ونقل تنها به نصب سامانه‌های نرم‌افزاری محدود نیست و برای بهره‌برداری مؤثر از این ظرفیت، مرکز کنترل ترافیک و حضور نیروی انسانی متخصص در آن اهمیت دارد.
مرکز کنترل اتوبوسرانی حدود دو سال پیش راه‌اندازی شده، اما کمبود نیروی انسانی تاکنون مانع بهره‌برداری کامل از ظرفیت آن بوده است. استقرار اپراتورها و رصد لحظه‌ای اتوبوس‌ها می‌تواند امکان واکنش سریع‌تر به وضعیت خطوط را فراهم کند.
برای نمونه، اگر در یک خط کمبود اتوبوس مشاهده شود، مدیریت ناوگان می‌تواند نسبت به اعزام اتوبوس از سایر بخش‌ها اقدام کند. نتیجه چنین سازوکاری، افزایش نظم حرکت، کاهش زمان انتظار و استفاده بهینه‌تر از ظرفیت موجود خواهد بود.
حمل‌ونقل عمومی؛ از نوسازی ناوگان تا پرداخت الکترونیکی
توسعه حمل‌ونقل عمومی هم‌زمان با هوشمندسازی، به موضوع نوسازی ناوگان نیز گره خورده است. شهردار همدان از نوسازی یا اضافه شدن حدود 70 دستگاه اتوبوس به ناوگان و نوسازی حدود 500 دستگاه تاکسی در دوره فعلی خبر داده است.
در کنار آن، برنامه بازسازی اتوبوس‌های فرسوده نیز در دستور کار قرار دارد و قرار است منابع حاصل از فروش اتوبوس‌های فرسوده برای بازسازی بخشی از ناوگان مورد استفاده قرار گیرد. پیش‌بینی شده است سه دستگاه اتوبوس بازسازی‌شده تا آبان‌ماه به ناوگان اضافه شوند.
برای ارتقای خدمات به جانبازان نیز 500 میلیون تومان اعتبار اختصاص یافته و در کنار آن، راه‌اندازی ون‌های مناسب‌سازی‌شده برای توانیابان در برنامه‌های حمل‌ونقل شهری قرار گرفته است.
پرداخت الکترونیکی نیز بخش دیگری از این تحول است. استفاده از کیوآرکد و کیف پول دیجیتال در اتوبوس‌ها در دستور کار قرار گرفته و با توجه به مصوبه اخذشده از بانک شهر، اجرای آن پس از رفع برخی ملاحظات اداری و قانونی دنبال خواهد شد.
حذف تدریجی وجه نقد از فرآیند پرداخت، علاوه بر افزایش سرعت و سهولت پرداخت، می‌تواند شفافیت مالی و قابلیت مدیریت داده‌های سفر را نیز افزایش دهد.
سرویس مدارس؛ ساماندهی یک خدمت حساس شهری
در آستانه سال تحصیلی، ساماندهی سرویس مدارس نیز در دستور کار مدیریت شهری قرار گرفته است. تاکنون یک‌هزار و 800 نفر در سامانه سرویس مدارس ثبت‌نام کرده‌اند که 200 نفر از آنان راننده هستند و فعالیت این بخش از طریق 12 شرکت حمل‌ونقلی ساماندهی می‌شود.
تعیین نرخ نهایی سرویس مدارس همچنان در انتظار اعلام نظر فرمانداری است. پیشنهادهای افزایش 75 و 70 درصدی مورد موافقت قرار نگرفته و در نهایت لایحه افزایش 50 درصدی برای بررسی ارسال شده است.
در کنار ساماندهی سرویس مدارس، بازسازی 55 دستگاه خودروی متوقف‌شده در پارکینگ‌ها، نصب دوربین در اتوبوس‌ها و توسعه خدمات حمل‌ونقلی برای گروه‌های خاص نیز در حال پیگیری است.
پارک حاشیه‌ای؛ مدیریت هوشمند فضای محدود شهر
هوشمندسازی مدیریت ترافیک در بخش دیگری از شبکه معابر نیز در حال گسترش است. طرح مدیریت هوشمند پارک حاشیه‌ای در مرحله نخست خیابان‌های بوعلی، خواجه‌رشید، پاستور و بلوار شهید مدنی را پوشش می‌دهد.
در این طرح، پلاک خودروها و زمان توقف به صورت مکانیزه ثبت می‌شود و خودروهایی که بیش از 30 دقیقه در حاشیه این معابر توقف داشته باشند، مشمول پرداخت هزینه پارک حاشیه‌ای خواهند شد.
تعرفه نیز به شکل پلکانی تعیین شده است؛ در دو ساعت نخست، هزینه هر نیم ساعت 7 هزار و 500 تومان، از دو تا پنج ساعت هر نیم ساعت 10 هزار تومان و برای توقف‌های بیش از پنج ساعت، هر نیم ساعت 15 هزار تومان خواهد بود.
اجرای چنین طرحی را می‌توان تلاشی برای استفاده عادلانه‌تر از فضای محدود پارک در مرکز شهر دانست؛ زیرا هدف صرفاً دریافت هزینه نیست، بلکه ایجاد گردش بیشتر جای پارک و جلوگیری از اشغال طولانی‌مدت فضاهای حاشیه‌ای است.
کنترل تخلف؛ از دوربین نقطه‌ای تا پایش مسیر
در شبکه کنترل ترافیک همدان، 32 سامانه پلاک‌خوان و ثبت تخلف فعال است. با این حال، یکی از چالش‌های سیستم‌های کنترل نقطه‌ای آن است که برخی رانندگان تنها در محدوده دوربین سرعت خود را کاهش می‌دهند و پس از عبور از دوربین، دوباره سرعت را افزایش می‌دهند.
برای حل این مسأله، اجرای سامانه کنترل سرعت متوسط در حلقه پیرامونی شهر در دستور کار قرار گرفته است. در این شیوه، سرعت خودرو در طول یک مسیر سنجیده می‌شود و کنترل از یک نقطه خاص فراتر می‌رود.
همچنین برنامه هوشمندسازی دوربین‌های نظارت تصویری موجود در شهر دنبال می‌شود تا این تجهیزات علاوه بر انتقال تصویر، قابلیت پلاک‌خوانی و ثبت برخی تخلفات را نیز پیدا کنند.
کنترل پارک دوبل یکی از مهم‌ترین اهداف این طرح است؛ چراکه توقف دوبله با اشغال بخشی از عرض معبر، ظرفیت عبور خودروها را کاهش داده و در بسیاری از نقاط به ایجاد گره ترافیکی منجر می‌شود.
در کنار دوربین‌های ثابت، استفاده از تجهیزات سیار نیز دنبال شده است. یک خودروی سیار پلاک‌خوان در شبکه معابر فعالیت دارد و تجهیز یک موتورسیکلت سیار نیز پیش‌بینی شده است تا امکان شناسایی تخلفات در معابر پرتردد و نقاطی که دسترسی خودرو دشوار است، افزایش یابد.
سرمایه‌گذاری؛ تبدیل دارایی‌های شهری به ثروت ماندگار
در کنار پروژه‌های عمرانی و خدمات هوشمند، مدیریت منابع و دارایی‌های شهرداری نیز در رویکرد جدید جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده است.
شهردار همدان بر فاصله گرفتن از فروش خام املاک شهرداری و حرکت به سمت سرمایه‌گذاری مولد تأکید دارد. بر این اساس، قراردادهایی در حوزه سرمایه‌گذاری منعقد شده و پروژه‌هایی مانند پارک آبی با رویکرد مشارکتی دنبال شده‌اند.
مذاکره برای سرمایه‌گذاری در مجموعه بوستان 250 هکتاری اکباتان نیز در همین چارچوب قرار دارد؛ رویکردی که هدف آن صرفاً تأمین هزینه‌های جاری شهرداری نیست، بلکه تبدیل دارایی‌های موجود به منابع درآمدی پایدار برای سال‌های آینده است.
این تغییر نگاه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا فروش یک دارایی، درآمدی یک‌باره ایجاد می‌کند، اما سرمایه‌گذاری صحیح می‌تواند دارایی جدید، ارزش افزوده و جریان درآمدی مستمر برای شهر ایجاد کند.
گردشگری؛ ظرفیت اقتصادی همدان برای ساختن آینده
همدان از نظر ظرفیت صنعتی و درآمدی با برخی کلانشهرهای کشور قابل مقایسه نیست، اما سطح انتظار شهروندان از خدمات شهری بالاست. در چنین شرایطی، ایجاد منابع درآمدی پایدار به یکی از ضرورت‌های مدیریت آینده شهر تبدیل می‌شود.
در این میان، گردشگری یکی از ظرفیت‌هایی است که می‌تواند در کنار سرمایه‌گذاری و توسعه زیرساخت‌ها، نقش مهمی در اقتصاد شهری ایفا کند. برخورداری از پیشینه تاریخی، ظرفیت‌های فرهنگی، طبیعی و گردشگری، این امکان را فراهم می‌کند که بخشی از اقتصاد شهر از محل حضور گردشگران و رونق فعالیت‌های وابسته به گردشگری تقویت شود.
از همین منظر، نسخه توسعه همدان که از سوی شهردار مطرح شده، بر چهار محور گردشگری، برنامه‌ریزی علمی، جذب سرمایه‌گذاری و اجرای هدفمند پروژه‌های عمرانی استوار است.
شهری که باید برای آینده سرمایه بسازد
مجموع اقدامات انجام‌شده در حوزه‌های مختلف نشان می‌دهد رویکرد مدیریت شهری همدان صرفاً افزایش تعداد پروژه‌های عمرانی نیست؛ بلکه تلاش شده میان برنامه‌ریزی، بودجه، پروژه‌های زیرساختی، هوشمندسازی، حمل‌ونقل عمومی و سرمایه‌گذاری ارتباط برقرار شود.
در یک سوی این مسیر، افزایش سهم بودجه عمرانی، تعیین تکلیف پروژه‌های نیمه‌تمام و توسعه زیرساخت‌ها قرار دارد و در سوی دیگر، هوشمندسازی خدمات، مدیریت ترافیک، نوسازی ناوگان و ایجاد درآمدهای پایدار دنبال می‌شود.
شهردار همدان در تشریح این مسیر تأکید دارد که منابع شهر نباید صرفاً برای هزینه‌های روزمره مصرف شود و بخشی از منابع باید به سمت سرمایه‌گذاری و ایجاد درآمد پایدار هدایت شود تا مدیریت شهری آینده نیز از این ظرفیت‌ها بهره‌مند باشد.
با این نگاه، موفقیت مدیریت شهری را نمی‌توان فقط با تعداد پروژه‌های افتتاح‌شده یا میزان اعتبار هزینه‌شده سنجید. شاخص‌های مهم‌تر، میزان بهبود کیفیت زندگی شهروندان، کاهش فاصله توسعه میان مناطق، افزایش بهره‌وری خدمات، کاهش زمان سفر و انتظار، ایجاد درآمد پایدار و تبدیل ظرفیت‌های گردشگری و اقتصادی همدان به ارزش واقعی برای شهر است.
شهرداری همدان اکنون در مسیری قرار گرفته که در آن «پروژه» تنها یک سازه عمرانی نیست؛ بلکه بخشی از یک زنجیره بزرگ‌تر برای توسعه شهر محسوب می‌شود؛ زنجیره‌ای که از شناخت مسأله و برنامه‌ریزی آغاز می‌شود، با تأمین منابع و اجرای پروژه ادامه می‌یابد و در نهایت باید به افزایش رفاه، رضایتمندی و منفعت شهروندان منجر شود.